Mình thích điện ảnh và mình thích đọc, nghe về nó. Mình thích xem xong một bộ phim và đi tìm xem người khác nghĩ gì về phim, những khía cạnh gì họ đang thảo luận về nó, hay họ có cùng quan điểm với mình không. Nhiều lúc những cuộc thảo luận này làm mình mở mang tầm mắt và có thêm cái để thích về bộ phim, hoặc có góc nhìn khác về nó. Bình phẩm phim là cái mà mình yêu thích không kém những bộ phim sinh ra nó.

Nhưng mình không thích một số kiểu bình phẩm về phim. Mình không nói những kiểu bình phẩm đó có hại, hay không có giá trị. Đây là sự yêu ghét của cá nhân mình.

Khía cạnh của bình phẩm

Dù “bình phẩm” hay “phê bình” thường mang xu hướng tiêu cực, nhưng nên hiểu một người đưa ra bình phẩm là người biết đánh giá về phẩm chất của một sản phẩm. Và mình cũng sẽ dùng hai từ này để nói về những ý kiến, kết luận cả tốt lẫn xấu.

Mình sẽ chia rộng hai khía cạnh của bình phẩm là:

• Luận: phân tích, đi tìm ý nghĩa.
• Đánh giá: thích hay ghét gì ở một bộ phim và đưa ra lý do.

Những kiểu mình không coi là bình phẩm:

• Trào phúng, satire: mượn cái mà mình nói đến để làm trò, hầu như là nói tiêu cực.

  • Ví dụ: YMS (YourMovieSucks). Mình không thích cái tên và nhân vật edgy mà người đàn ông này đóng trong video. Mình không thích nghe giọng khó chịu và cư xử làm mình làm mẩy trên video như một đứa 13 tuổi. Kênh nghiêng về làm trò, những lúc YMS đưa ra đánh giá về phim mình cũng thấy không thuyết phục.
  • Mình có ngoại lệ là Nostalgia Critic. Mình thích Doug Walker và nhân vật The Critic. Đúng là thỉnh thoảng những trò của The Critic tương đối cringe, nhưng mình thấy có sự chân thành trong đó. Và xen giữa những lúc đùa cợt thì có đánh giá, không chỉ mỉa mai, và mình thấy đánh giá của Doug là chính đáng và có cơ sở. Chúng không thể làm em ghét anh, Doug Walker.

• Tóm tắt phim.

  • Có rất nhiều kênh có chữ “Review” ở tên nhưng chỉ tóm tắt nội dung, hoặc kể lại từ đầu đến cuối mà không có một chút tiếng nói nào của cá nhân, hay đánh giá hay dở. Tệ hơn nữa là những người dùng text to speech.
  • Hãy gọi đúng cái tên của nó, tóm tắt hoặc recap.
  • Mình có thể hiểu nếu bạn xem những video kiểu này để nhớ lại bộ phim trước khi xem phần tiếp theo. Nhưng nếu bạn xem để thay thế cho việc xem phim thì mình không hiểu bạn. Phim không chỉ có giá trị ở câu chuyện mà nó kể.

Kiểu bình phẩm mình thích

Mình thích bình phẩm nghiêng về đánh giá. Tác giả có thể dùng luận (phân tích, diễn giải) để làm căn cứ cho đánh giá. Nhưng luận chỉ là thứ yếu, để phục vụ và củng cố cho đánh giá.

Đơn giản chỉ là trả lời câu hỏi: bạn thích gì ở bộ phim và vì sao?

Ví dụ cụ thể hơn:

• Bộ phim có mục đích gì hay muốn đạt được gì, và nó thành công đến mức nào?
• Với hạng mục, thể loại, và truyền thống của những bộ phim tương tự, nó có những tố chất hay giá trị gì?
• Nếu là chuyển thể hay remake, những yếu tố hình thành nên nó mang lại những điểm khác gì so với bản gốc?
• Vì phim là loại hình nghệ thuật nặng về phí đầu tư và công sức lao động, nên yếu tố/thực trạng kinh tế của nó là một góc độ cần được tính đến. Có thể coi phim là một loại dịch vụ cảm xúc hoặc tuyên truyền. Vậy nó có mang lại cho bạn những cảm xúc hay diễn biến tâm lý mà bạn mong đợi?

Thật may là hầu hết những loại bình phẩm phim phổ biến mà mình thấy đều có đánh giá là chủ yếu.

Kiểu bình phẩm mình không thích

Mình không thích bình phẩm mà thuần về luận và không đánh giá. Mình thấy loại này không phổ biến lắm, vì thường luận sẽ dẫn đến đánh giá. Những kiểu thuần luận này thường đến từ video essay trên YouTube.

Mỗi khi xem những video như vậy, mình cảm giác như đang xem người khác làm bài tập về nhà. Mình cảm giác như đang quan sát một cuộc phẫu thuật. Nghe thật lạnh và mổ xẻ.

Một số dấu hiệu nhận diện:

• Tác giả của bộ phim muốn nói về cái này, nhưng thực ra bộ phim lại bộc lộ một ý khác.
• Bộ phim này thực ra nói về hệ tư tưởng abc.
• Suy diễn.

Tất nhiên, có những bộ phim mà ý chính của nó là ví von, ẩn dụ. Ví dụ: Enemy (2013), Melancholia (2011)… Với những bộ phim này thì khó mà không nặng về phần diễn giải. Nên mình không nói việc phân tích là không có giá trị. Việc phân tích không phải là dễ dàng và cũng có lúc mình chủ động tìm đến những content mà nặng về phân tích như vậy. Nhưng mình muốn từ cái phân tích đó đi đến đánh giá.

Có một thể loại video essay mà tác giả của video uống nhiều đậu nành, và theo mình là có ít giá trị hơn nhiều so với loại mình vừa kể trên. Đó là loại phân tích cái không có gì để phân tích. Ví dụ như video này mình xem được: I’m Terrified of Tighten. Tác giả nói về Hal/Tighten trong Megamind (2010). Video này là tóm tắt lại diễn biến phim theo lời của tác giả kèm thêm chút phân tích bề mặt về việc Hal/Tighten là loser và hậu quả khi cho một loser siêu năng lực. Nó chỉ có vậy thôi nhưng my nigga ngắt nghỉ và dùng giọng kịch tính như đang làm voice-over cho tài liệu true crime. Cái này chắc chắn không cần đến 17 phút để nói. Nó cứ triền miên về những cái hiển hiện trong bộ phim và để xoay quanh 1, 2 ý.

Kết luận

• Hãy cho mình biết bạn có thích bộ phim hay không và vì sao.
• Thế giới cần ít đi những video essay đậu nành.